Αγχώδεις διαταραχές σε παιδιά και εφήβους

Περιλαμβάνουν τις ειδικές φοβίες, την κοινωνική αγχώδη διαταραχή, το άγχος αποχωρισμού, την αγοραφοβία, τη διαταραχή πανικού, τη γενικευμένη αγχώδη διαταραχή και την επιλεκτική αλαλία.

Πότε το άγχος είναι φυσιολογικό;

Το άγχος αποτελεί φυσιολογική αντίδραση σε καταστάσεις αβεβαιότητας ή πρόκλησης. Για παράδειγμα, ένα παιδί μπορεί να αγχωθεί πριν από ένα διαγώνισμα, όταν ξεκινά σε νέο σχολείο, ή πριν από μια σημαντική κοινωνική περίσταση. Το άγχος αυτό συνήθως είναι παροδικό και μειώνεται όταν η αγχογόνα κατάσταση περάσει. 

Το άγχος χρειάζεται προσοχή όταν είναι δυσανάλογο σε σχέση με την κατάσταση, επιμένει για μεγάλο χρονικό διάστημα, προκαλεί σημαντική δυσφορία στο παιδί και περιορίζει σημαντικά τη λειτουργικότητά του. 

Γιατί προκαλούνται οι αγχώδεις διαταραχές στα παιδιά και τους εφήβους;

Γενετικοί και Βιολογικοί Παράγοντες:

• Κληρονομικότητα: Η γενετική προδιάθεση παίζει σημαντικό ρόλο, με την κληρονομικότητα να φτάνει συχνά το 30% με 40%.
• Ιδιοσυγκρασία: Παιδιά που από τη βρεφική ηλικία εμφανίζουν ανεσταλμένη συμπεριφορά, υπερευαισθησία ή ντροπαλότητα κινδυνεύουν περισσότερο.
• Νευροβιολογικά αίτια: Ανισορροπίες σε νευροδιαβιβαστές του εγκεφάλου επηρεάζουν τον τρόπο διαχείρισης του φόβου.

Οικογενειακοί και Περιβαλλοντικοί Παράγοντες

• Άγχος γονέων: Τα παιδιά συχνά μιμούνται τις αγχώδεις συμπεριφορές των γονέων τους ή μεγαλώνουν σε ένα υπερπροστατευτικό περιβάλλον.
• Συγκρούσεις: Εντάσεις στο οικογενειακό περιβάλλον, διαζύγιο ή απώλεια.
• Τραυματικά γεγονότα: Αλλαγές σχολείου, συχνές μετακομίσεις, σοβαρές ασθένειες ή ξαφνικές απώλειες, έκθεση των παιδιών σε βία, κακοποίηση ή παραμέληση.

Κοινωνικοί και Σχολικοί Παράγοντες

• Σχολική πίεση: Υπερβολική απαίτηση για υψηλές επιδόσεις και φόβος της αποτυχίας.
•  Κοινωνική απόρριψη: Περιστατικά εκφοβισμού (bullying) ή δυσκολία στην κοινωνικοποίηση με συνομηλίκους.

Την τελευταία δεκαετία, υπάρχει αυξανόμενη ανησυχία σχετικά με τον αντίκτυπο της χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και του διαδικτύου στην ανάπτυξη αγχωδών διαταραχών σε παιδιά και εφήβους. Ο αντίκτυπος μπορεί να έχει θετικές και αρνητικές συσχετίσεις και ποικίλλει ανάλογα με το φύλο, την ηλικία, την πλατφόρμα κοινωνικής δικτύωσης και τον χρόνο που αφιερώνεται στη χρήση. Επίσης, ο αντίκτυπος της πανδημίας COVID-19 στην ψυχική υγεία των παιδιών και των εφήβων προκαλεί αυξανόμενη ανησυχία. 

Πώς εμφανίζεται το άγχος στα παιδιά και τους εφήβους;

Τα συμπτώματα των αγχωδών διαταραχών σε παιδιά και εφήβους είναι παρόμοια με αυτά των ενηλίκων και μπορεί να περιλαμβάνουν σωματικά και συμπεριφορικά συμπτώματα. Συχνότερα, το άγχος στα παιδιά εμφανίζεται με:

• δυσκολίες συγκέντρωσης
• δυσκολίες στον ύπνο, διαταραχές του ύπνου, εφιάλτες
• ατυχήματα ενούρησης ή εγκόπρισης
• αυξημένη ή μειωμένη όρεξη για φαγητό
• θυμό που κλιμακώνει γρήγορα, εκνευρισμό, εκρήξεις θυμού
• συνεχή ανησυχία και αρνητικές σκέψεις (π.χ. "κάτι κακό θα συμβεί")
• ένταση ή υπερκινητικότητα
• ανάγκη για συχνή χρήση τουαλέτας
• συχνό κλάμα
• έντονη προσκόλληση στον γονέα
• πονόκοιλοι, πονοκέφαλοι, αίσθημα αδιαθεσίας
• άρνηση για το σχολείο ή δραστηριότητες, κοινωνική απόσυρση, αποφυγή νέων καταστάσεων
• συνεχή αναζήτηση διαβεβαίωσης

Η Γνωσιακή-Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία (CBT), η οποία παρέχεται ατομικά ή σε ομαδικό πλαίσιο, θεωρείται η θεραπεία εκλογής για τις αγχώδεις διαταραχές στα παιδιά και τους εφήβους. Η CBT εστιάζει στο πώς οι σκέψεις επηρεάζουν τη διάθεση και τη συμπεριφορά. Είναι μια κατευθυντήρια και βραχεία θεραπεία που δίνει βάση στους παράγοντες που διατηρούν τα συμπτώματα άγχους. Οι συνεδρίες μπορούν να διεξαχθούν με το παιδί ή το παιδί και τους γονείς του και περιλαμβάνουν εργασίες για το σπίτι που παρέχουν την ευκαιρία στο παιδί να εξασκήσει δεξιότητες εκτός θεραπείας. 

Βιβλιογραφικές αναφορές

1. Kowalchuk A, Gonzalez SJ, Zoorob RJ. Anxiety Disorders in Children and Adolescents. Am Fam Physician. 2022 Dec;106(6):657-664. PMID: 36521463.
2. https://www.aafp.org/afp/2022/1200/anxiety-disorders-children-adolescents